مىكند . آن قسمتى را كه در اصول معارف هست چون شرح و توضيح آن باعث طولانى شدن مطلب مىشود ، وا مىگذارم و همان قسمت فقهىاش را شرح مىكنم . خود اين كار چقدر شيرين است كه فقيه نامورى مثل جناب مفيد ، وقتى كتاب فقهى مىنويسد ، ابتدا آمده اصول معارف و اصول دين را تحرير فرموده ، بعد از آن فروع دين را بحث كرده است . كه البته بايد ، فروع مبتنى بر اصول باشد . اينجا به عنوان يك تنبيه و تبصره به عرض برسانم كه آثار حضرت شيخ اجل مفيد خيلى ناظر به افكار و آراء حضرت شيخ صدوق رضوان اللّه تعالى عليهما مىباشد . از اين‌رو جناب مفيد كتابى به نام مقنعة نوشته است درحالىكه جناب صدوق كتاب مقنع را نوشت - كه در الجوامع الفقهية چاپ شده است - آن مقنع است و اين مقنعة . دور نيست بلكه چنين است كه چون جناب مفيد به حضرت شيخ صدوق خيلى نظر دارد ، مقنعه ايشان هم ناظر به مقنع جناب شيخ صدوق بوده باشد با تاء مبالغه كه به آخر آن اضافه شده است مثلا در مقام مبالغه به يك مرد راوى كه خيلى حديث حفظ است مىگوييم : راوية و يا « المقنعة » را صفت موصوف محذوف بدانيم ، مثلا « الرسالة المقنعة » . البته جناب شيخ مفيد رضوان اللّه تعالى عليه مطلقا آثارشان ، قلمشان ، فكرشان ، آرائشان ، تعليم و تربيتشان ، زهدشان ، تقوايشان خيلى طول و عرض دارد بله با اين چند جمله‌اى كه به‌طور اختصار و اجمال تقديم مىداريم ، به اين اندازه‌ها حق شيخ مفيد ادا نمىشود . آقاى مارتين مكدرموت به عنوان تز و پايان‌نامه تحصيليش كتابى راجع به انديشه‌هاى كلامى شيخ مفيد نوشته است . آفرين بر ايشان كه در ميان اين همه متكلّمين ، موضوع تزش را شيخ مفيد قرار داده و او را يافته است . اين خودش دلالت مىكند بر هوشيارى اين آقا البته زحمت كشيده است و ما قصد جسارت و اهانت نداريم و ليكن پيرامون افكار و آراء و كتابها و فرمايشات جناب شيخ مفيد ، فوق اين مقدار بايد مطلب نوشت و حقيقت امر اين است كه تحقيق پيرامون جناب مفيد و افكار و آراء و كتابهايش و نظرهاى عميق كلامىاش و حقايقى كه در